Is trauma de oorzaak of het gevolg van chronische pijn? Op deze vraag probeer ik in dit blogbericht een genuanceerd antwoord te formuleren. Ik baseer me hiervoor grotendeels op het boek “Pijn” van journaliste Sanne Bloemink.
1. Het risico van een eenzijdig psychologisch verklaringsmodel
Wanneer chronische pijn vooral psychologisch wordt verklaard, bestaat het gevaar dat lichamelijke klachten onvoldoende onderzocht worden. Dit kan ernstige gevolgen hebben, zoals het laattijdig of niet vaststellen van belangrijke diagnoses.
Sanne Bloemink beschrijft hoe sommige revalidatieklinieken vertrekken vanuit het idee dat chronische pijn hoofdzakelijk veroorzaakt wordt door onverwerkte emoties of verkeerde denkpatronen. Blijft een patiënt zoeken naar een lichamelijke oorzaak, dan wordt dit soms gezien als “klachtonderhoudend gedrag”. Patiënten krijgen de boodschap dat ze vooral moeten bewegen, hun angst overwinnen en hun brein moeten “hertrainen”.
Ook apps zoals Curable (“train your brain out of pain”) vertrekken vanuit die visie. Hoewel oefeningen uit deze app ondersteunend kunnen zijn, ontstaat er een probleem wanneer de verantwoordelijkheid voor de pijn volledig bij de patiënt gelegd wordt. Als verbetering uitblijft, lijkt het alsof de patiënt niet genoeg gelooft in de methode of er niet voldoende voor openstaat.
Net als Sanne Bloemink heb ik grote moeite met die manier van denken. Ze sluit aan bij een bredere maatschappelijke visie waarin gezondheid vooral een persoonlijke verantwoordelijkheid wordt. Alsof je met voldoende meditatie, beweging en een gezonde levensstijl chronische pijn grotendeels zou kunnen oplossen. (lees hierover ook mijn blogbericht: chronisch ziek, de mythes ontkracht).
Mijn eigen ervaring, na meer dan twintig jaar leven met invaliderende pijn, is dat je de mate van pijn slechts beperkt zelf in de hand hebt. Levensstijl, mindfulness en beweging kunnen helpen om beter met pijn om te gaan, maar ze voorkomen pijnopstoten niet zomaar.
Meditatie is voor mijn dan ook geen oplossing voor chronische pijn, maar een copingstrategie: een manier om met mildheid aanwezig te blijven bij de pijn, er niet voortdurend tegen te vechten en mentaal niet kopje onder te gaan.
Gelukkig ben ik zelf blijven zoeken naar artsen en specialisten die mijn klachten ernstig namen. Uiteindelijk werden bij mij verschillende lichamelijke aandoeningen vastgesteld, waaronder symptomatische Tarlov-cystes, dunne vezelneuropathie, chronisch blaaspijnsyndroom, adenomyose en andere chronische aandoeningen. Dat bevestigde voor mij hoe belangrijk het is om lichamelijke klachten grondig te blijven onderzoeken. In een ander blogbericht kan je meer lezen over de aandoeningen die ik heb en de impact ervan.
Sanne Bloemink beschrijft hoe pijn soms blijft bestaan, zelfs na een technisch geslaagde operatie. Dat fenomeen wordt centrale sensitisatie genoemd: het zenuwstelsel blijft als het ware in een toestand van verhoogde pijngevoeligheid hangen.
Maar dat niet alle vormen van pijn verklaard kunnen worden door centrale sensitisatie toont Bloemink aan met het verhaal van psychiater Judith Herman, die na een knieletsel meer dan twintig jaar ondraaglijke chronische pijn ervoer. Hoewel artsen haar klachten minimaliseerden, bleek uiteindelijk dat zenuwtumoren de oorzaak waren van haar pijn. In 2019 werd Hermans geopereerd en werden de zenuwtumoren verwijderd. Haar pijn was op slag verdwenen.
Voor pijnpatiënten is het dus belangrijk te blijven geloven in zichzelf. Het is belangrijk niet vast te blijven zitten in trajecten die geen verbetering brengen op pijnvlak, maar dat wel beloven.
Het kan goed zijn te beseffen dat chronisch ziek worden een rouwproces is dat meestal bestaat uit verschillende fasen. Wil je meer weten over het rouwproces bij chronische ziekte en de raadgevingen bij de verschillende fasen? klik dan hier.
2. Trauma als gevolg van chronische pijn.
Wat vaak onderschat wordt, is hoe traumatiserend chronische pijn zelf kan zijn.
Niet geloofd worden, het gevoel krijgen dat je klachten geminimaliseerd worden, voortdurend moeten uitleggen dat je echt pijn hebt, sociale isolatie ervaren, je werk verliezen of vaak geconfronteerd worden met onbegrip: het heeft een enorme psychische impact.
Ook sommige medische onderzoeken of behandelingen kunnen traumatiserend zijn, zeker wanneer mensen zich niet veilig of onvoldoende onvoldoende gehoord voelen.
Daarnaast is stigmatisering bijzonder schadelijk. “Retrain your brain out of pain” is een valse belofte die het stigma dat pijnpatiënten ervaren extra in de hand werkt.
(lees hierover ook mijn blogbericht: chronische pijn en stigma en zie ook het bericht van fysiotherapeute Marjolein Streur over pijninvalidatie)
3. Trauma als mogelijke oorzaak van chronische pijn.
Tegelijk toont onderzoek wel degelijk aan dat traumatische ervaringen de kans op lichamelijke en psychische klachten verhogen.
Volgens Sanne Bloemink tonen internationale studies aan dat “adverse childhood experiences” een invloed hebben op de gezondheid. Hoe meer traumatische ervaringen iemand meemaakt, hoe groter de kans op chronische lichamelijke en psychische klachten.
Trauma leidt echter niet automatisch tot chronische pijn. Het verband is complexer. Trauma kan zorgen voor een verhoogde stressreactiviteit en een ontregeling van het zenuwstelsel, waardoor iemand gevoeliger wordt voor lichamelijke problemen en pijn.
Ook langdurige stress kan het autonome zenuwstelsel voortdurend in een staat van activatie houden. Daardoor daalt de pijntolerantie en raakt het lichaam chronisch overbelast.
Maar het blijft belangrijk om voorzichtig te zijn met directe causaliteit. Trauma kan een rol spelen, maar meestal zijn er meerdere factoren betrokken.
Conclusie: Is trauma oorzaak of gevolg van chronische pijn?
Er zijn mensen die trauma hebben meegemaakt en PTSD (posttraumatische stress-stoornis) ontwikkelen, maar geen chronische pijn. Er zijn mensen die chronische pijn ontwikkelen na een ongeval, een mislukte operatie of door een (al dan niet erkende) lichamelijke aandoening zoals dunne vezelneuropathie, MS, interstitiële cystitis, fibromyalgie, Tarlov-cystes, syndroom van Sjögren enz., maar die geen PTSD hebben. En bij sommigen is het een combinatie van beiden (waarbij het ene het andere versterkt en vice versa).
Wat al te vaak over het hoofd gezien wordt, is dat het hebben van chronische pijn op zich ook kan leiden tot PTSD. Niet geloofd worden, gestigmatiseerd worden, lichamelijke pijn hebben die geminimaliseerd wordt, in sociale isolatie terechtkomen, niet au sérieux genomen worden, je job verliezen,… zijn allemaal gevolgen van het hebben van pijn die tot PTSD kunnen leiden (of die voor hertraumatisering kunnen zorgen indien er reeds sprake was van trauma).
Wat leren we hieruit over de behandeling van chronische pijn?
- Een eenzijdige focus op psychologische verklaringen voor chronische pijn brengt risico’s met zich mee. Er bestaat het risico op onderbehandeling van pijn, op het te laat stellen van de juiste diagnose, op victim-blaming en hertraumatisering. Dus de pijn serieus nemen en behandelen, is belangrijk!
- Meditatie of apps als “curable” (train your brain out of pain) mogen niet als wondermiddel voorgesteld worden. Mindfulness-meditatie kan wel een belangrijk hulpmiddel zijn in het omgaan met pijn. Het is een coping-strategie, een manier om de pijn die er is met mildheid te omarmen, er niet tegen te vechten en mentaal niet steeds kopje onder te gaan ten gevolge van de constante lichamelijke pijn. Vaak is er wel een behandeling met medicatie nodig om als pijnpatiënt mindful te kúnnen zijn. Meditatie kan wel een positief effect hebben op de pijnbeleving en kan er soms, maar niet altijd, voor zorgen dat er minder medicatie nodig is.
- Er is nood aan een goede assessment van de pijn en andere klachten.
- Omdat mensen met chronische pijn helaas vaak geconfronteerd worden met ongeloof en onbegrip, is het als zorgverlener nodig om voldoende tijd te nemen om een vertrouwensband met hen op te bouwen, om voldoende veiligheid te creëren en vooral hen te geloven.
- Tara Brach zegt in één van haar youtube-filmpjes: Het verschil tussen illness en welness is dat er in het woord illness ‘I’ zit en in welness het woord ‘we’. Mensen met chronische pijn hebben vooral zorg, geborgenheid, veiligheid en solidariteit nodig. Of zoals Lynn Formesynn het verwoordt in haar boek “zinvol ziek”: goede omkadering, warme bedding,…
- Vaak kunnen mensen met invaliderende chronische pijn waarvoor geen adequate behandeling bestaat niet meer meedraaien in het gewone arbeidscircuit. Dit kan voor gevoelens van minderwaardigheid en schaamte zorgen. De psychische en sociale gevolgen van het hebben van chronische pijn erkennen, is een absolute noodzaak.
Bronnen
Belangrijke bron voor dit blogbericht:
Pijn, een expeditie naar onbestemd gebied. Sanne Bloemink. Uitgeverij Pluim. Amsterdam/Antwerpen. 2023.
copyright: Aline Serverius.
AI werd niet gebruikt om tekst te genereren, maar werd wel functioneel ingezet om de leesbaarheid te verhogen.