TRAUMA: OORZAAK OF GEVOLG VAN CHRONISCHE PIJN?

Is trauma de oorzaak of het gevolg van chronische pijn? Op deze vraag probeer ik in dit blogbericht een antwoord te formuleren. Ik baseer me hiervoor grotendeels op het boek “Pijn” van journaliste Sanne Bloemink (de schuin gedrukte stukken).

1. Eenzijdig omarmen van psychologische verklaringen voor lichamelijke pijn brengt een groot risico met zich mee.

Het veroorzaakt een reëel gevaar dat lichamelijke klachten te weinig onderzocht worden, omdat ze direct worden gegoten in een psychologisch raamwerk, met alle gevolgen van dien.

In Nederland bestaan er revalidatieklinieken die geënt zijn op een boek en methode van John Sarno die de bestseller “healthy back pain (1991) schreef waarin hij betoogt dat álle rugpijn wordt veroorzaakt door onverwerkte emoties en dat iedereen kan genezen door die emoties onder ogen te zien.

Het zoeken naar een lichamelijke oorzaak in het medische circuit wordt vrijwel uitsluitend bestempeld als “klachtonderhoudend gedrag” en staat dan ook meestal een traject in een revalidatiekliniek in de weg. Het uit de weg gaan van pijnlijke activiteit komt zogezegd voort uit “beweegangst” en de enige arts in de kliniek, de revalidatie-arts, schrijft geen pijnmedicatie voor.

Er is ook een Amerikaanse app “Curable”, een hoog aangeschreven zelfhulpmethode om beter te leren omgaan met chronische pijn: train your brain out of pain. De verwijzingen naar studies van Ivy League-universiteiten vliegen je om de oren, maar als je na maandenlang mediteren en pijneducatie geen lichamelijke verbetering ervaart, volgt de suggestie dat de methode minder goed werkt bij mensen die er niet in geloven of er niet voor openstaan. (Uit het boek van Sanne Bloemink met als titel “Pijn, een expeditie naar onbestemd gebied”).

Net als Sanne Bloemink ben ik het absoluut oneens met deze manier van werken in revalidatiecentra in Nederland. Er wordt je het gevoel gegeven dat je met voldoende beweging, meditatie, een gezonde levensstijl een immense verbetering of zelfs genezing van chronische pijn kan ervaren. Ten onrechte wordt de verantwoordelijkheid voor de mate van pijn die iemand ervaart volledig op het individu zelf afgeschoven. Ik lees een zelfde visie ook in de folder over chronische pijn van een Belgisch ziekenhuis. Mijn eigen ervaring (na 20 jaar leven met invaliderende pijn) is dat je de mate van pijn slechts ten dele in de hand hebt en je opstoten niet kan voorkomen door jouw levensstijl aan te passen. (lees hierover ook mijn blogbericht: chronisch ziek, de mythes ontkracht).

Het is bijzonder jammer dat sommigen meditatie blijkbaar als oplossing voor chronische pijn promoten terwijl het in werkelijkheid een coping-strategie is, een manier om de pijn die er is met mildheid te omarmen, er niet tegen te vechten en mentaal niet steeds kopje onder te gaan ten gevolge van de constante lichamelijke pijn.

Sanne Bloemink schrijft verder: Deze redenering sluit echter naadloos aan bij de huidige cultuur waarin gezondheid een keuze is, waarin jij zelf verantwoordelijk bent voor het oplossen van jouw klachten en “zelfmanagement” het toverwoord is. (Lees hierover ook mijn blogbericht: “chronisch ziek, de mythes ontkracht”) Hoewel psychologische inzichten natuurlijk best kunnen helpen, kan dit frame (ze bedoelt hiermee het frame waarin chronische pijn enkel als gevolg van psychologische factoren wordt gezien) mensen met chronische pijn net zo goed (zeer) ernstig schaden. Belangrijke diagnoses kunnen bijvoorbeeld worden gemist.

Zelf ben ik heel blij dat ik ben blijven zoeken naar specialisten die mijn pijn serieus namen en op zoek gingen naar de oorzaak, zelfs al leidde dit mij tot in Sint-Joris-Weert en Hasselt terwijl ik in Gent woon. Via een MRI werden bij mij verschillende Tarlov-cystes vastgesteld die symptomatisch zijn en pijnklachten veroorzaken. Daarnaast werd via een huidbiopsie ook onweerlegbaar aangetoond dat ik dunne vezelneuropathie heb (ongeveer 80% van mensen met symptomatische Tarlov-cystes hebben ook dunne vezelneuropathie). Dunne vezelneuropathie zorgt voor zeer hevige zenuwpijn en kan ook de autonome functies verstoren. Bij mij zorgt het ook voor chronische maag – en darmklachten en voor voedselintoleranties. Ook chronisch blaaspijnsyndroom werd vastgesteld. Intussen werd na 20 jaar eindelijk interstitiële cystitis (ofwel chronische niet-bacteriële infectie) herbevestigd en werd ook detrusorhypertrofie vastgesteld. Onlangs werd ook adonemyose vastgesteld en ik heb ook al levenslang migraine. Xeroftalmie (extreem droge ogen) aan beide ogen werd bij mij door de oogarts vastgesteld via een Shirmertest. In een ander blogbericht kan je hier meer lezen over de aandoeningen die ik heb en de impact ervan.

Sanne Bloemink bleef na een geslaagde hernia-operatie de pijn van de hernia behouden. Ik hoor vaak van cliënten dat hun pijn niet over is na een operatie die op zich geslaagd genoemd kan worden. Deze vorm van pijn die heel heftig kan zijn, wordt centrale sensitisatie genoemd.

Judy Herman (psychiater) struikelde over een vloerkleed en verbrijzelde haar knieschijf. Na deze val volgde meer dan 20 jaar chronische pijn die slechts kon worden gestild met fentanyl, het zwaarste opioïde dat er is. Hoewel haar knieschijf zich herstelde, werd de pijn steeds erger, zo erg zelfs dat ze een arts een keer vroeg of hij haar been kon amputeren. Herman voelde haarfijn aan dat de artsen haar niet geloofden. Zelf zei ze hierover tegen de New York Times: ‘Ik was een vrouw van middelbare leeftijd met onverklaarbare pijn. In het jargon van artsen was ik een crock, medisch slang voor vrouwelijke hypochonder.’ Op de vraag wat de ervaring haar geleerd had, antwoordde ze: ‘Ik denk dat ik meer empathie had voor mensen die verschillende vormen van marteling ondergaan.’ Herman kon geen diepere betekenis zien in haar chronische pijn (soms is die er ook gewoonweg niet). In 2019 kwam voor Hermans eindelijk de verlossing. Tijdens een operatie werden de zenuwtumoren die zich hadden gevormd in haar knieschijf verwijderd. De opluchting die ze na haar operatie voelde vergeleek ze met die van een bevalling.

Voor pijnpatiënten is het dus belangrijk te blijven geloven in zichzelf. Het is belangrijk niet vast te blijven zitten in trajecten die geen verbetering brengen op pijnvlak, maar dat wel beloven. Het kan goed zijn te beseffen dat chronisch ziek worden een rouwproces is dat meestal bestaat uit verschillende fasen. Wil je meer weten over het rouwproces bij chronische ziekte en de raadgevingen bij de verschillende fasen? klik dan hier.

2. Trauma als gevolg van chronische pijn.

Niet geloofd worden indien je chronische pijn ervaart, kan traumatiserend zijn, evenals sommige pijnlijke onderzoeken.

Wat veelal uit het oog verloren wordt, is dat het hebben van chronische pijn, of daar nu een diagnose aan gekoppeld is of niet, op zich zeer traumatiserend kan zijn. Soms worden mensen niet geloofd. Soms wordt de ernst van hun pijn onderschat en worden hun klachten geminimaliseerd. Heel vaak wordt hun pijn onderbehandeld en wordt de verantwoordelijkheid voor de mate van pijn aan hen zelf toegeschreven terwijl mensen hun pijn slechts in zeer beperkte mate zelf in de hand hebben. Dat creëert trauma. Soms worden mensen onderworpen aan onderzoeken die pijnversterkend zijn. Deze onderzoeken zijn natuurlijk vaak wel nodig, maar de zorgzaamheid tijdens en na deze onderzoeken kan vaak beter.

Ook stigmatisering werkt traumatiserend. “Retrain your brain out of pain” is een valse belofte die het stigma dat pijnpatiënten ervaren extra in de hand werkt.

(lees hierover ook mijn blogbericht: chronische pijn en stigma en zie ook het bericht van fysiotherapeute Marjolein Streur over pijninvalidatie)

3. Trauma als oorzaak van chronische pijn.

Traumatische ervaringen verhogen de kans op ziekte

Sanne Bloemink: Onderzoeksresultaten overal ter wereld bevestigen dat “adverse childhood experiences” de gezondheid beïnvloeden. Hoe meer van deze ervaringen er zijn, hoe hoger de kans op (chronische) ziekte, zowel geestelijk als lichamelijk.

Over het oorzakelijke verband tussen trauma en lichamelijke klachten zegt Marsman: ‘Spreken over oorzakelijke verbanden is altijd heel gevaarlijk want we kunnen niet vaststellen dat het één tot het ander leidt. De nuancering zit hem erin dat het niet gaat om een directe relatie. Het is niet het geval dat trauma direct leidt tot bepaalde symptomen, maar wel dat het leidt tot verhoogde stressreactiviteit die weer kan leiden tot gevoeligheid voor problemen. Het gaat eerder om een soort keten die in gang wordt gezet. Waar begon die keten? Wat mij betreft, is dat echt wel bij de basis, bij het trauma.’

Trauma zorgt dus voor een hogere kan op problemen. Dat wil echter niet zeggen dat andere factoren niet óók een rol hebben kunnen gespeeld.

Ook chronische stress kan zorgen voor een ontregeling van het zenuwstelsel. Als er sprake is van chronische stress, dan zal het autonome zenuwstelsel voor langere tijd in een activerende stand staan en dit beïnvloedt ook het bewuste, het somatische zenuwstelsel.

Langdurige stress als gevolg van trauma zorgt ervoor dat het activerende deel van het onbewuste zenuwstelsel continu aanstaat en dit verlaagt de pijntolerantie die weer wordt geregeld door het somatische zenuwstelsel. Oorzaak en gevolg: het blijft uiteindelijk allemaal kansberekening en geen directe causaliteit.

CONCLUSIE: Is trauma oorzaak of gevolg van chronische pijn?

Er zijn mensen die trauma hebben meegemaakt en PTSD (posttraumatische stress-stoornis) ontwikkelen, maar geen chronische pijn. Er zijn mensen die chronische pijn ontwikkelen na een ongeval, een mislukte operatie of door een (al dan niet erkende) lichamelijke aandoening zoals dunne vezelneuropathie, MS, interstitiële cystitis, fibromyalgie, Tarlov-cystes, syndroom van Sjögren enz., maar die geen PTSD hebben. En bij sommigen is het een combinatie van beiden (waarbij het ene het andere versterkt en vice versa).

Wat al te vaak over het hoofd gezien wordt, is dat het hebben van chronische pijn op zich ook kan leiden tot PTSD. Niet geloofd worden, gestigmatiseerd worden, lichamelijke pijn hebben die geminimaliseerd wordt, in sociale isolatie terechtkomen, niet au sérieux genomen worden, je job verliezen,… zijn allemaal gevolgen van het hebben van pijn die tot PTSD kunnen leiden (of die voor hertraumatisering kunnen zorgen indien er reeds sprake was van trauma).

WAT LEREN WE HIERUIT OVER DE BEHANDELING VAN CHRONISCHE PIJN?

Een eenzijdige focus op psychologische verklaringen voor chronische pijn brengt risico’s met zich mee. Er bestaat het risico op onderbehandeling van pijn, op het te laat stellen van de juiste diagnose, op victim-blaming en hertraumatisering. Dus de pijn serieus nemen en behandelen, is belangrijk!
Meditatie of apps als “curable” (train your brain out of pain) mogen niet als wondermiddel voorgesteld worden. Mindfulness-meditatie kan wel een belangrijk hulpmiddel zijn in het omgaan met pijn. Het is een coping-strategie, een manier om de pijn die er is met mildheid te omarmen, er niet tegen te vechten en mentaal niet steeds kopje onder te gaan ten gevolge van de constante lichamelijke pijn. Vaak is er wel een behandeling met medicatie nodig om als pijnpatiënt mindful te kúnnen zijn. Meditatie kan wel een positief effect hebben op de pijnbeleving en kan er soms, maar niet altijd, voor zorgen dat er minder medicatie nodig is.
Er is nood aan een goede assessment van de pijn en andere klachten.
Omdat mensen met chronische pijn helaas vaak geconfronteerd worden met ongeloof en onbegrip, is het als zorgverlener nodig om voldoende tijd te nemen om een vertrouwensband met hen op te bouwen, om voldoende veiligheid te creëren en vooral hen te geloven.
Tara Brach zegt in één van haar youtube-filmpjes: Het verschil tussen illness en welness is dat er in het woord illness ‘I’ zit en in welness het woord ‘we’. Mensen met chronische pijn hebben vooral zorg, geborgenheid, veiligheid en solidariteit nodig. Of zoals Lynn Formesynn het verwoordt in haar boek “zinvol ziek”: goede omkadering, warme bedding,…
Vaak kunnen mensen met invaliderende chronische pijn waarvoor geen adequate behandeling bestaat niet meer meedraaien in het gewone arbeidscircuit. Dit kan voor gevoelens van minderwaardigheid en schaamte zorgen. De psychische en sociale gevolgen van het hebben van chronische pijn erkennen, is een absolute noodzaak.

Bronnen

Belangrijke bron voor dit blogbericht (wat betreft de schuin gedrukte stukken):

Pijn, een expeditie naar onbestemd gebied. Sanne Bloemink. Uitgeverij Pluim. Amsterdam/Antwerpen. 2023.